Spieszę do Was z informacją, że od 17 marca 2026 r. wchodzi w życie istotna zmiana w prawie spadkowym, która upraszcza dotychczasowe procedury związane z ujawnieniem prawa własności nieruchomości nowego właściciela w księdze wieczystej. Nowelizacja ma na celu przyspieszenie formalności oraz odciążenie spadkobierców z części obowiązków.

Na czym polega zmiana?

Nowe przepisy wprowadzają rozwiązanie, dzięki któremu notariusz po sporządzeniu aktu poświadczenia dziedziczenia może od razu w imieniu spadkobiercy lub zapisobiercy złożyć wniosek o wpisanie spadkobiercy lub zapisobiercy windykacyjnego do księgi wieczystej jako nowego właściciela nieruchomości.

W praktyce wygląda to następująco:

• Spadkobierca lub zapisobierca windykacyjny zgłasza notariuszowi żądanie dokonania wpisu,
• Notariusz sporządza specjalny protokół, w którym wskazuje:
  • żądanie przez spadkobiercę lub zapisobiercę windykacyjnego wpisu prawa własności,
  • oświadczenie spadkobiercy lub zapisobiercy windykacyjnego o tym, jakie nieruchomości wchodzącą w skład spadku i są objęte wnioskiem o wpis do księgi wieczystej,
• Następnie notariusz w imieniu spadkobiercy lub zapisobiercy windykacyjnego składa wniosek elektronicznie do sądu wieczystoksięgowego.

Co istotne, wniosek ten uznaje się za złożony bezpośrednio przez spadkobiercę.

Dodatkowo:

• notariusz ma obowiązek złożyć wniosek do sądu najpóźniej w dniu sporządzenia protokołu,
• czynność ta odbywa się za pośrednictwem systemu teleinformatycznego,
• notariusz poucza spadkobiercę o jego prawach i obowiązkach.

Jakich praw dotyczy nowelizacja?

Nowe przepisy obejmują wpis do księgi wieczystej następujących praw:

• prawo własności nieruchomości,
• użytkowanie wieczyste,
• spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu.

Oznacza to, że uproszczona procedura znajdzie zastosowanie nie tylko przy dziedziczeniu domów czy działek, ale także mieszkań spółdzielczych oraz innych praw do nieruchomości ujawnianych w księgach wieczystych.

Podstawy prawne zmian – nowy art. 95ga

Nowelizacją wprowadzono nowy przepis w ustawie – Prawo o notariacie: art. 95ga, zgodnie z którym:

„Po sporządzeniu aktu poświadczenia dziedziczenia na wniosek spadkobiercy lub zapisobiercy windykacyjnego notariusz sporządza protokół, który zawiera żądanie spadkobiercy lub zapisobiercy windykacyjnego o wpis spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu, własności lub użytkowania wieczystego nieruchomości w księdze wieczystej oraz oświadczenie o znanych odpowiednio spadkobiercy lub zapisobiercy windykacyjnemu spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu, własności lub użytkowaniu wieczystym nieruchomości, położonych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, które wchodzą w skład spadku i są objęte żądaniem o złożenie wniosku o wpis w księdze wieczystej”.

Dodatkowo na mocy nowego przepisu: art. 95j § 2 ustawy – Prawo o notariacie:

„Nie później niż w dniu sporządzenia protokołu, o którym mowa w art. 95ga, notariusz składa za pośrednictwem systemu teleinformatycznego obsługującego postępowanie sądowe wniosek o wpis w księdze wieczystej, o ile następstwo prawne po osobie wpisanej jako osoba uprawniona z tytułu spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu, właściciel lub użytkownik wieczysty nieruchomości zostało wykazane odpowiednimi dokumentami”.

Ponadto na podstawie art. 95j § 2 ustawy – Prawo o notariacie notariusz ma obowiązek pouczyć spadkobiercę lub zapisobiercę windykacyjnego o możliwości złożenia wniosku o wpis prawa własności do księgi wieczystej przez notariusza.

Zgodnie zaś z art. 95j § 3 ustawy – Prawo o notariacie:

„Złożenie przez notariusza wniosku, o którym mowa w § 2, uważa się za złożenie wniosku przez spadkobiercę lub zapisobiercę windykacyjnego”.

Jak było dotychczas?

Przed wejściem w życie nowych przepisów procedura była bardziej skomplikowana:

1. spadkobierca uzyskiwał akt poświadczenia dziedziczenia lub postanowienie sądu,
2. następnie musiał samodzielnie, odrębnie złożyć wniosek do sądu wieczystoksięgowego o wpis prawa własności do księgi wieczystej,
3. wiązało się to z dodatkowymi formalnościami, ryzykiem pomyłek.

W praktyce wiele osób zapominało o tym obowiązku, co prowadziło do niezgodności między stanem prawnym a wpisem w księdze wieczystej.

Skutki nowelizacji

Wprowadzone zmiany przynoszą szereg korzyści:

• szybszy wpis do księgi wieczystej,
• sprawniejsze ujawnienie w księdze wieczystej nowego właściciela nieruchomości,
• brak konieczności składania odrębnego wniosku przez spadkobiercę,
• ograniczenie formalności i ryzyka błędów,
• większa wygoda i bezpieczeństwo obrotu prawnego.

Co to oznacza dla spadkobierców?

Moim zdaniem nowelizacja ta jest znaczącym ułatwieniem dla osób dziedziczących nieruchomości. Cały proces: od poświadczenia dziedziczenia po złożenie wniosku do księgi wieczystej, może zostać przeprowadzony w jednym miejscu, podczas jednej wizyty u notariusza.

Dzięki temu:

• oszczędzasz czas,
• unikasz dodatkowych formalności,
• masz pewność, że formalności zostały dopełnione prawidłowo.

UWAGA! Nowelizacja ta dotyczy tylko spraw załatwianych u notariusza, czyli procedury poświadczenia dziedziczenia u notariusza. Jeśli spadek potwierdza sąd, spadkobierca nadal musi samodzielnie, odrębnie złożyć wniosek o wpis prawa własności nieruchomości do księgi wieczystej.

Podsumowanie

Zmiany obowiązujące od 17 marca 2026 r. to krok w stronę uproszczenia procedur spadkowych i ich cyfryzacji. Przeniesienie obowiązku składania wniosku do księgi wieczystej na notariusza znacząco usprawnia cały proces i eliminuje jedną z najczęstszych formalności po dziedziczeniu nieruchomości.

Jeżeli planujesz uregulowanie spraw spadkowych, warto skorzystać z nowych możliwości i dopilnować, aby wpis do księgi wieczystej został dokonany od razu przez notariusza po sporządzeniu aktu poświadczenia dziedziczenia, bez zbędnych formalności.

Czasami zdarza mi się słyszeć historie od moich Klientów brzmiące jak gotowy scenariusz filmowy.

Spotykam osoby, które nie miały pojęcia, że dziedziczą po dalszym krewnym aż do momentu, gdy przyszło pismo z sądu.

Wówczas pojawia się ciekawość oraz mnóstwo pytań:

„Nie znam tego człowieka, a mam po nim sprawę spadkową?”

 „Spadek po kuzynie z piątego pokolenia? Naprawdę?!”
„Dlaczego mam sprawę spadkową po kimś, kogo nigdy nie widziałam?!”
„To ja coś dostanę po tej cioci?”

Takie zdania słyszę dosyć często. I szczerze mówiąc, nie dziwię się, że moi Klienci są zaskoczeni.

Prawo spadkowe w Polsce przewiduje sytuacje, w których spadek może trafić do osób, o których nawet nie wiedzieliśmy, że istnieją. Tak, zdarza się, że nie utrzymywaliśmy kontaktu z dalszą rodziną, na przykład siostrą babci. Wyobraź sobie, że po latach otrzymujesz informację, iż siostra Twojej babci nie miała dzieci ani męża. Jej rodzice nie żyją, jej rodzeństwo również. Co wtedy dzieje się ze spadkiem?

Czy wiesz, kto dziedziczy z ustawy, jeżeli nie ma testamentu?
Wydaje Ci się to bardzo proste?

Nic bardziej mylnego.
Czasami naprawdę można się nieźle pogubić.

W polskim prawie spadkowym ustawodawca przewidział konkretną kolejność dziedziczenia ustawowego, która może zaskoczyć nawet najbardziej uważnych członków rodziny.

W niniejszym artykule chcę w prosty sposób wyjaśnić Ci dziedziczenie ustawowe, jego kolejność krok po kroku, jak również pokazać, dlaczego czasami rodzina jest zaskoczona tym, kto ostatecznie dziedziczy.

Przygotowałam również Spadkowy Niezbędnik – grafikę z kolejnością dziedziczenia ustawowego.
Na grafice sprawdzisz, kto dziedziczy w pierwszej kolejności, a kto dopiero w następnej.

Dziedziczenie ustawowe. Podstawy

Dziedziczenie ustawowe ma miejsce wtedy, gdy spadkodawca nie sporządził testamentu lub gdy testament jest nieważny. W takiej sytuacji w przepisach kodeksu cywilnego wskazano, kto i w jakiej kolejności dziedziczy spadek.

Głównym celem dziedziczenia ustawowego jest zapewnienie, aby majątek zmarłego pozostał w kręgu rodzinnym, nawet jeżeli spadkodawca samodzielnie nie zdecydował, komu chce go przekazać.

Kolejność dziedziczenia ustawowego. Diagram

Na przygotowanym przeze mnie diagramie przedstawiam hierarchię dziedziczenia ustawowego oraz grupy spadkowe.

adw. Sylwia Kobuszewska-Melion, Warszawa, 23.01.2026 r.

Powyższy diagram jest chroniony prawami autorskimi. Wszelkie prawa zastrzeżone.

I Grupa spadkowa: Małżonek i dzieci

Kto dziedziczy w pierwszej kolejności?

W pierwszej grupie spadkowej do spadku są powołane małżonek i zstępni zmarłego: dzieci albo wnuki, prawnuki.

Małżonek i dzieci dziedziczą po równo, ale udział przypadający małżonkowi nie może być mniejszy niż ¼ spadku.

W przypadku, gdy któreś z dzieci nie dożyło otwarcia spadku (zmarło przed spadkodawcą), udział, który by mu przypadał dziedziczą jego dzieci lub wnuki. Innymi słowy, w miejsce zmarłego dziecka spadkodawcy wchodzą jego dzieci (wnuki zmarłego) lub – jeżeli również nie dożyli otwarcia spadku – prawnuki spadkodawcy. Małżonek w zbiegu z dziećmi zawsze dziedziczy minimum 1/4 spadku.

II Grupa spadkowa: Małżonek i rodzice

Kto dziedziczy, gdy nie ma dzieci?

W drugiej grupie spadkowej w kręgu osób dziedziczenia ustawowego znajdują się małżonek i rodzice spadkodawcy.

Kiedy mamy do czynienia z drugą grupą spadkową?

Jeżeli zmarły nie miał zstępnych, czyli dzieci, wnuków, prawnuków. Wtedy do spadku są powołani małżonek i rodzice spadkodawcy.

Małżonek dziedziczy 1/2 spadku, zaś rodzicom spadkodawcy przypada pozostała część.

Jeżeli ojcostwo rodzica nie zostało ustalone, udział spadkowy matki spadkodawcy, dziedziczącej w zbiegu z jego małżonkiem, wynosi połowę spadku.

Jeżeli jedno z rodziców nie dożyło otwarcia spadku, to jego udział przechodzi na rodzeństwo spadkodawcy. W przypadku zaś, gdyby któreś z rodzeństwa nie dożyło otwarcia spadku, to jego udział przypada jego zstępnym (dzieciom, wnukom)  – siostrzenicy/bratankowi spadkodawcy.

Tutaj ważna uwaga dla małżeństw, które nie mają dzieci!

Zgodnie z prawem, w małżeństwie bez dzieci, jeżeli zmarły małżonek nie zostawił testamentu, to z ustawy dziedziczą: drugi małżonek i rodzice zmarłego małżonka lub rodzeństwo zmarłego. 

To jest bardzo ważny temat, ponieważ wiele małżeństw nie ma tej wiedzy, a później po śmierci jednego z małżonków okazuje się, że drugi małżonek musi dzielić się spadkiem z teściami czy rodzeństwem zmarłego małżonka.

To właśnie przykład, gdzie w kręgu spadkobierców ustawowych mogą pojawić się osoby, których ktoś mógłby się nie spodziewać.

III Grupa spadkowa: Rodzice / rodzeństwo

Czy rodzice i rodzeństwo dziedziczą spadek z ustawy?

Jeżeli zmarły nie miał małżonka, to do spadku z ustawy są powołani rodzice zmarłego. Dziedziczą w częściach równych.

Jeżeli zaś któreś z rodziców spadkodawcy zmarło przed otwarciem spadku, to jego udział przechodzi na rodzeństwo spadkodawcy, a jeśli ich nie ma – na ich dzieci, czyli bratanków i siostrzenice spadkodawcy.

IV Grupa spadkowa: Dziadkowie

Dziadkowie, wujkowie i ciotki w dziedziczeniu ustawowym?

Dziadkowie wchodzą do kręgu dziedziczenia ustawowego, jeżeli nie ma zstępnych, małżonka, rodziców, rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa spadkodawcy. Dziedziczą oni po równo.

Natomiast, jeśli któreś z dziadków nie dożyło otwarcia spadku, to jego część przypada jego dzieciom, czyli wujkom i ciotkom spadkodawcy.

Jeżeli dziecko któregokolwiek z dziadków spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych, czyli wnukom dziadków spadkodawcy (stryjenkom i stryjom spadkodawcy).

Z doświadczenia zawodowego mogę jedynie podkreślić, że czwarta grupa spadkowa nie zdarza się wcale rzadko, a ponadto dla wielu osób jest jedną z najbardziej zaskakujących grup.

V Grupa spadkowa: Pasierbowie

Pasierbowie a dziedziczenie ustawowe – kiedy mają prawo do spadku?

W przypadku, gdy nie ma małżonka spadkodawcy i jego krewnych opisanych powyżej, do spadku z ustawy mogą zostać powołani pasierbowie – dzieci małżonka spadkodawcy. Jest jednak warunek: pasierb dziedziczy z ustawy wyłącznie wtedy, gdy żadne z jego rodziców nie dożyło chwili otwarcia spadku.

Jest to ciekawe rozwiązanie w polskim prawie spadkowym. Ma na celu ochronę dzieci małżonka spadkodawcy.

Przepis ten został wprowadzony do Kodeksu Cywilnego w 2009 roku, dlatego ma zastosowanie jedynie w przypadku spadków otwartych w dniu 28.06.2009 r. lub później.

VI Grupa spadkowa: Gmina lub Skarb Państwa

Kiedy spadek przechodzi na gminę lub Skarb Państwa?

Ostatnią grupą spadkową jest gmina lub Skarb Państwa.

W przypadku braku małżonka spadkodawcy, jego krewnych i dzieci małżonka spadkodawcy, powołanych do dziedziczenia z ustawy, spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy.

Jeżeli zaś nie można ustalić ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy w Rzeczypospolitej Polskiej albo ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy znajdowało się za granicą, spadek przypada Skarbowi Państwa.

Dlaczego warto znać kolejność dziedziczenia ustawowego?

• Unikniesz zaskoczenia: czasami możesz zostać powołany do spadku z ustawy po dalekim kuzynie, którego nigdy nie znałeś, o którym nie wiedziałeś albo z którym miałeś słaby kontakt.
• Zabezpieczysz rodzinę: jeśli zależy Ci na tym, aby spadek trafił do konkretnych osób, które są Ci bliskie, sporządź testament.
• Oszczędzisz konfliktów: znajomość kolejności dziedziczenia pozwala uniknąć sporów sądowych i zaplanowania przemyślanej sukcesji.

Co robić, jeżeli jesteś spadkobiercą lub uczestnikiem sprawy spadkowej?

• Sprawdź dokładnie diagram dziedziczenia ustawowego.
• Zbierz dokumenty.
• Skonsultuj się z prawnikiem, jeśli masz wątpliwości. Jedna decyzja może zaważyć na wszystkim.

Podsumowanie

Dziedziczenie ustawowe może wydawać się skomplikowane, ale znając kolejność spadkobierców, łatwiej zrozumiesz, dlaczego spadek czasami trafia do osób, których się nie spodziewałeś.

Jeśli masz sprawę spadkową lub jakiekolwiek wątpliwości i nie wiesz, jaką podjąć decyzję lub co można zrobić, skontaktuj się ze mną i sprawdź swoją sytuację. Czasami jedna rozmowa może zaoszczędzić dużo stresu i pieniędzy.

Spieszę z uzupełnieniem tego tematu o jedną ważną kwestię.

Jaką?

Dotyczącą należności wobec Funduszu Alimentacyjnego, czyli kwot wypłaconych z Funduszu Alimentacyjnego zamiast alimentów, które dłużnik alimentacyjny powinien zwrócić gminie.

Wiele osób zastanawia się, co dzieje się z tym zadłużeniem po śmierci dłużnika alimentacyjnego.

Czy spadkobiercy muszą je spłacać?

Czy wchodzą one do masy spadkowej?

To pytanie regularnie pojawia się podczas moich spotkań z klientami w sprawach spadkowych i rodzinnych.

Po śmierci dłużnika alimentacyjnego wiele osób obawia się, że zobowiązanie wobec Funduszu Alimentacyjnego to dług spadkowy.

Jest to temat bardzo „zdradliwy”. Dlaczego?

Ponieważ często prowadzi do błędnych wniosków.

Przeczytaj artykuł i dowiedz się jak to jest z tym długiem wobec Funduszu Alimentacyjnego.

Czym są należności wobec Funduszu Alimentacyjnego?

Zacznę od wyjaśnienia, czym jest Fundusz Alimentacyjny. Jest to system wspierania osób uprawnionych do alimentów poprzez wypłaty środków finansowych z budżetu państwa. Innymi słowy, jest to instytucja publiczna utworzona w celu pomocy osobom uprawnionym do alimentów, która wypłaca świadczenia \ w sytuacji, gdy dłużnik alimentacyjny nie wywiązuje się ze swojego obowiązku.

W praktyce wygląda to tak:

• Rodzic lub opiekun prawny dziecka zgłasza wniosek o świadczenie do gminy właściwej dla jego miejsca zamieszkania.
• Gmina wypłaca pieniądze z Funduszu Alimentacyjnego zamiast dłużnika.
• Zgodnie z ustawą pomocy osobom uprawnionym do alimentów, dłużnik alimentacyjny powinien zwrócić gminie te wypłacone środki.

Czy zadłużenie dłużnika alimentacyjnego wobec Funduszu Alimentacyjnego wchodzi w skład spadku?

Często pojawia się pytanie: co dzieje się z tymi należnościami po śmierci dłużnika alimentacyjnego? Czy spadkobiercy muszą je spłacać?

Odpowiedź jest jednoznaczna:
NIE.

Należności z tytułu świadczeń z Funduszu Alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej w przypadku śmierci dłużnika alimentacyjnego nie wchodzą do spadku i nie są długiem spadkowym.

Zostało to wprost określone w art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 07 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

Dlaczego?

• Zadłużenie dłużnika alimentacyjnego wobec Funduszu Alimentacyjnego ma osobisty charakter – dotyczy konkretnej osoby zobowiązanej do alimentów.
• Należności te mają charakter publicznoprawny, a więc nie są klasycznym roszczeniem cywilnym.
• Zadłużenie to wygasa z chwilą śmierci dłużnika – gmina nie może go dochodzić od spadkobierców.

Jak podkreśla się w orzecznictwie sądów to dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu zadłużenia powstałego z tytułu przyznanych i wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Oznacza to, że przedmiot postępowania odnosi się do praw i obowiązków ściśle związanych z osobą dłużnika. Z chwilą śmierci dłużnika alimentacyjnego należności te nie mogą być egzekwowane od jego następców prawnych, lecz wygasają. Postępowanie w tym przedmiocie jest umarzane.

Co to oznacza w praktyce?

Dla spadkobierców oznacza to, że:

• Nie muszą obawiać się o konieczność zwrotu zadłużenia dłużnika alimentacyjnego wobec Funduszu Alimentacyjnego,
• Nie ma znaczenia, czy spadek został przyjęty ani w jakiej formie został przyjęty,
• Gmina nie może dochodzić tych należności od spadkobierców zmarłego.

UWAGA! Powyższe kwestie dotyczą wyłącznie zadłużenia dłużnika alimentacyjnego wobec Funduszu Alimentacyjnego, a nie innych długów zmarłego, które mogą wchodzić w skład spadku.

Natomiast zaległości alimentacyjne dłużnika wobec osób, na rzecz których zobowiązany był do alimentacji, narosłe do dnia śmierci dłużnika wchodzą w skład spadku jako długi spadkowe (art. 922 Kodeksu cywilnego).

Podsumowanie

Fundusz Alimentacyjny pełni ważną rolę w zakresie ochrony osób uprawnionych do alimentów. Jednak należność powstała z tytułu świadczeń z Funduszu Alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej w przypadku śmierci dłużnika alimentacyjnego ma charakter ściśle osobisty i publicznoprawny, dlatego:

• Nie wchodzi do spadku.
• Spadkobiercy nie odpowiadają za to zadłużenie,
• Śmierć dłużnika alimentacyjnego kończy obowiązek zwrotu tych świadczeń.

To istotna informacja dla osób dziedziczących po dłużnikach alimentacyjnych. Pozwala uniknąć nieporozumień i błędnych przekonań o tym, co jest długiem spadkowym a co nim nie jest.

Pamiętaj, że w przypadku wątpliwości związanych z prawem spadkowym lub dotyczących dziedziczenia warto skorzystać z pomocy prawnej adwokata zajmującego się takimi sprawami. Lepiej upewnić się niż ryzykować podjęciem błędnej, często trudno odwracalnej decyzji.

W ostatnim czasie w świecie Internetu spotykam się z twierdzeniami, że teściowie mogą ot tak z automatu dziedziczyć po synowej lub zięciu.

Pod takimi wpisami jest jeszcze więcej komentarzy zmartwionych użytkowników z pytaniami: „Jak to? Moja teściowa może po mnie dziedziczyć jak umrę?!”

Od razu uspokajam.

TEŚCIOWA CZY TEŚĆ NIE DZIEDZICZY Z USTAWY PO SYNOWEJ LUB ZIĘCIU!

I odwrotnie.

SYNOWA CZY ZIĘĆ NIE DZIEDZICZY Z USTAWY PO TEŚCIOWEJ LUB TEŚCIU!

Przeczytaj cały artykuł, aby dowiedzieć się jak to jest z tym dziedziczeniem teściów czy synowych i zięciów, kiedy mogą po sobie dziedziczyć, jaka jest kolejność dziedziczenia, jak wygląda kwestia dziedziczenia w przypadku małżeństw bezdzietnych.

Dziedziczenie ustawowe po teściach, dziedziczenie ustawowe po synowej lub zięciu

W polskim prawie spadkowym teściowie nie dziedziczą po synowej ani po zięciu na podstawie ustawy. Podobnie synowa czy zięć nie dziedziczy z ustawy po teściach.

Teściów oraz synowe i zięciów łączy powinowactwo, czyli tak zwane więzi powstałe przez związek małżeński. Powinowactwo trwa pomimo ustania małżeństwa, czyli nawet jeżeli małżonkowie rozwiodą się, to i tak relacja prawna z teściami trwa nadal. Innymi słowy, nie masz już więzi z byłym małżonkiem, ale nadal łączy Cię powinowactwo z jego rodzicami, czyli Twoimi teściami.  

Nawet, jeżeli relacje pomiędzy teściami a synową czy zięciem były bardzo dobre, to nie daje to prawa do spadku z ustawy.

Zasadniczo w polskim prawie spadkowym dziedziczenie ustawowe opiera się na więzach krwi oraz małżeństwie. Ustawodawca dopuszcza jeszcze dziedziczenie ustawowe przez osoby przysposobione oraz pasierbów.

Kto dziedziczy z ustawy po teściach?

Wyjaśnię to na przykładzie teściów, ponieważ taki jest temat artykułu. Jeżeli teść umiera i nie zostawia testamentu, będziemy mieć do czynienia z dziedziczeniem ustawowym. Wówczas w pierwszej kolejności do spadku z ustawy są powołani:

• małżonek i dzieci zmarłego,
• jeżeli któreś z dzieci zmarłego nie żyje, to jego udział przypada jego dzieciom, czyli wnukom (jeżeli wnuki nie żyją to prawnukom),
• jeżeli nie żyją zstępni zmarłego (nie ma już zstępnych), to dziedziczą małżonek i rodzice zmarłego,
• jeżeli któreś z rodziców zmarłego nie żyje to jego część przypada rodzeństwu zmarłego spadkodawcy,
• jeżeli nie ma małżonka i rodziców zmarłego, to dziedziczy rodzeństwo zmarłego.

Jak widzisz teściowie w tym zestawieniu w ogóle się nie pojawiają. Prawo spadkowe w przypadku dziedziczenia z ustawy całkowicie pomija teściów czy synowe i zięciów.

Kto dziedziczy z ustawy po synowej lub zięciu?

Co się dzieje, jeżeli synowa albo zięć umiera, a małżeństwo nie miało dzieci?

To niczego nie zmienia, jeżeli chodzi o teściów zmarłego.

Jeżeli małżeństwo było bezdzietne, kolejność dziedziczenia z ustawy jest następująca:

• jeżeli nie ma zstępnych zmarłego to dziedziczy małżonek i rodzice zmarłego,
• jeżeli któreś z rodziców zmarłego nie żyje to jego część przypada rodzeństwu zmarłego spadkodawcy,
• jeżeli któreś z rodzeństwa spadkodawcy nie żyje, a zostawiło zstępnych (dzieci, wnuki) to jego część przypada im,
• jeżeli nie ma dzieci i małżonka, to spadek dziedziczą rodzice zmarłego,
• jeżeli rodzice zmarłego nie żyją to dziedziczy rodzeństwo zmarłego,
• jeżeli któreś z rodzeństwa spadkodawcy nie żyje, a zostawiło zstępnych (dzieci, wnuki) to jego część przypada właśnie im.

Dziedziczenie ustawowe w małżeństwie bezdzietnym

Tutaj ważna uwaga dla małżeństw, które nie mają dzieci!

Zgodnie z prawem, w małżeństwie bez dzieci, jeżeli zmarły małżonek nie zostawił testamentu, to z ustawy dziedziczą: drugi małżonek i rodzice zmarłego małżonka.

To jest bardzo ważny temat, ponieważ wiele małżeństw nie ma tej wiedzy, a później po śmierci jednego z małżonków okazuje się, że drugi małżonek musi dzielić się spadkiem z teściami.

Kiedy teściowie mogą otrzymać spadek po synowej lub zięciu?

Jest jeden przypadek, w którym teściowie mogą dziedziczyć po synowej lub zięciu, a także kiedy synowa lub zięć może dziedziczyć po teściach.

Jaki? Jeżeli synowa czy zięć sporządzą testament i jako spadkobierców wskażą w nim teściów, to wtedy mamy dziedziczenie testamentowe. Podobnie, jeżeli synowa lub zięć sporządzi testament i wskaże w nim jako spadkobierców teścia czy teściową, to wtedy mamy dziedziczenie testamentowe. Dziedziczenie testamentowe ma pierwszeństwo przed dziedziczeniem ustawowym.

Zatem teściowie mogą dziedziczyć po synowej lub zięciu tylko wtedy, gdy taka będzie wola synowej lub zięcia i gdy wprost wskażą to w testamencie. W innym przypadku nie.

Czy teściowie mają prawo do zachowku po synowej lub zięciu? Czy synowa lub zięć ma prawo do zachowku po teściach?

Jak jest z zachowkiem? Czy teściom przysługuje zachowek po synowej lub zięciu?

NIE.

Krąg osób uprawnionych do zachowku jest wskazany ściśle w art. 991 § 1 kodeksu cywilnego.

Teściowie nie mają prawa do zachowku po synowej lub zięciu. Jak i odwrotnie: synowa czy zięć nie ma prawa do zachowku po teściach.

Uprawnionymi do zachowku są: zstępni, małżonek i rodzice spadkodawcy.

Mam nadzieję, że tymi wyjaśnieniami uspokoiłam zakłopotanych teściów jak i zmartwionych zięciów i synowe :) 
Masz jakieś dodatkowe pytania? Zapraszam do kontaktu poprzez maila, telefon, formularz kontaktowy lub chat.

Jak myślisz? Jaka jest prawidłowa odpowiedź na te pytania?

Co się dzieje z alimentami, gdy osoba, która była zobowiązana do ich zapłaty, umiera? Czy dług przechodzi na rodzinę zmarłego?

Odpowiedź jedynie pozornie może wydawać się prosta.

W praktyce bardzo często spotykam się z myleniem dwóch zupełnie różnych sytuacji dotyczących alimentów, które z prawnego punktu widzenia trzeba wyraźnie rozróżniać.

Pierwsza z nich dotyczy obowiązku alimentacyjnego i bieżących alimentów. Druga sytuacja odnosi się do zaległych alimentów.

Dlatego spotkania dotyczące dziedziczenia alimentów zaczynam od jednego pytania:
Czy chodzi o alimenty, które już były należne, ale jeszcze nie zostały uregulowane, czy chodzi alimenty bieżące?

Odpowiedź na to pytanie często porządkuje całą sprawę.

W jaki sposób? Przeczytaj i sprawdź.

Bieżące alimenty. Czy obowiązek alimentacyjny podlega dziedziczeniu?

Nie. Obowiązek alimentacyjny nie podlega dziedziczeniu.

Obowiązek alimentacyjny jest obowiązkiem ściśle osobistym, co oznacza, że jest związany z konkretną osobą – tą, która została zobowiązana do alimentów i powinna je płacić.
W chwili śmierci zobowiązanego do alimentów sam obowiązek alimentacyjny wygasa.

Alimenty bieżące to te, które miały być płacone w określonych terminach (zazwyczaj co miesiąc). Alimenty bieżące nie przechodzą na spadkobierców zobowiązanego do ich uiszczania.

To oznacza, że:

• nie można „przepisać” alimentów na żonę zmarłego,
• nie można żądać dotychczasowych alimentów od spadkobierców, np. od dzieci zmarłego,
• nie można wystąpić do sądu o alimenty od spadkobierców zamiast zmarłego.

Podczas wyjaśniania tych kwestii czasami widzę rozczarowanie, ponieważ potrzeby dziecka przecież nie znikają. Prawo jednak rozdziela obowiązek alimentacyjny od długów spadkowych.

I to jest ta część, która najczęściej powoduje nieporozumienia.

Po śmierci dłużnika:

• nie powstają nowe raty alimentów,
• ustalone alimenty wygasają,
• nie można żądać od spadkobierców alimentów „zamiast” zmarłego.

Zaległe alimenty a śmierć dłużnika alimentacyjnego

Sytuacja wygląda zupełnie inaczej w przypadku zaległych alimentów.

Czasami zdarza się, że osoba zobowiązana do płacenia alimentów, nie płaci ich w ogóle albo płaci, ale jedynie częściowo, spóźnia się z płatnościami. Wówczas powstają tak zwane zaległe, niezapłacone alimenty.

Czy takie zaległe alimenty są dziedziczone?

Tak. Należności alimentacyjne, które stały się wymagalne przed śmiercią zobowiązanego do alimentów wchodzą w skład spadku.

Innymi słowy, jeżeli w chwili śmierci dłużnika alimentacyjnego istniały zaległe, niezapłacone dotychczas alimenty, to takie zaległości wchodzą do spadku i stają się długiem spadkowym.

Chodzi o alimenty, które:

• były zasądzone,
• stały się wymagalne przed śmiercią zobowiązanego,
• ale nie zostały zapłacone za życia dłużnika.

W takim przypadku mówimy o konkretnym długu, który może być dochodzony od spadkobierców i jest traktowany jak każdy inny dług spadkowy.

W praktyce oznacza to, że można dochodzić zaległych alimentów wraz z odsetkami od spadkobierców zmarłego.

UWAGA! Można je uzyskać w takim zakresie, w jakim spadkobierca dłużnika alimentacyjnego ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe. Na przykład, jeżeli spadkobierca przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza, to będzie odpowiadał za wszystkie długi spadkowe, w tym zaległe alimenty do wartości odziedziczonego majątku spadkowego.

W przypadku zaległości alimentacyjnych, które weszły w skład spadku, ich odzyskanie jest możliwe, ale wymaga podjęcia odpowiednich kroków prawnych. Im szybciej podjęte działania, tym większa szansa na odzyskanie należności.

Czego nie można zrobić po śmierci zobowiązanego do alimentów?

Po śmierci osoby zobowiązanej do alimentów:

• nie można żądać nowych alimentów na przyszłość od spadkobierców,
• nie można „przenieść” wydanego wyroku alimentacyjnego na inną osobę,
• nie można egzekwować alimentów przyszłych, które jeszcze nie stały się wymagalne.

To często bywa trudne emocjonalnie, zwłaszcza gdy alimenty były jedynym źródłem utrzymania dziecka.

Jakie są możliwości po śmierci zobowiązanego do alimentów?

W sytuacji, gdy zobowiązany do alimentów umiera, a drugi opiekun nie jest w stanie samodzielnie utrzymać i zaspokoić wszystkich potrzeb dziecka, można rozważyć następujące rozwiązania:

• ubieganie się o rentę rodzinną dla dziecka,
• sprawdzenie, czy zachodzą podstawy do ustalenia obowiązku alimentacyjnego wobec dalszych krewnych – np. dziadków dziecka (obowiązek alimentacyjny jest wówczas ustalany od nowa, z uwzględnieniem potrzeb dziecka oraz możliwości zarobkowych i majątkowych osoby, która ma być zobowiązana).

Podsumowanie

Sam obowiązek alimentacyjny nie podlega dziedziczeniu, ale zaległe alimenty wchodzą w skład spadku i długów spadkowych. Spadkobiercy nie „przejmują” obowiązku alimentacyjnego, ale mogą odpowiadać za długi spadkowe, w tym za zaległe alimenty. Po śmierci zobowiązanego do alimentów warto sprawdzić, czy dziecku przysługuje renta rodzinna albo czy obowiązek alimentacyjny można nałożyć na innych krewnych dziecka. Spadkobierca osoby, która była zobowiązana do alimentów, powinien przed podjęciem decyzji o przyjęciu lub odrzuceniu spadku spadku sprawdzić, czy istnieje zadłużenie alimentacyjne, czy też alimenty były płacone na bieżąco.

Obecnie wiele par decyduje się na życie w konkubinacie, czyli w związku nieformalnym.

Para codziennie dzieli mieszkanie, rachunki i wspólne życie, ale w kwestii prawa spadkowego i dziedziczenia osoby będące w konkubinacie są traktowane jak osoby obce.

Jakie są tego konsekwencje? Czym różni się dziedziczenie w małżeństwie od dziedziczenia w konkubinacie? Jakie prawa ma partner/partnerka po śmierci drugiej osoby i jak można się zabezpieczyć?

Przeczytaj artykuł i sprawdź.

Dziedziczenie w małżeństwie

Zgodnie z polskim prawem spadkowym, jeżeli jesteście małżeństwem:

• W przypadku dziedziczenia ustawowego: małżonek dziedziczy po współmałżonku z ustawy,
• Małżonek ma prawo do zachowku,
• W przypadku śmierci małżonka, jeżeli małżonkowie mieszkali razem, drugi małżonek może korzystać z mieszkania i urządzeń domowych przez 3 miesiące od otwarcia spadku,
• Małżonek, po spełnieniu odpowiednich przesłanek, może ubiegać się o rentę po zmarłym współmałżonku,
• Małżonek jako najbliższa rodzina ma ustawowe prawo do decydowania o pochówku zmarłego.

Dziedziczenie w konkubinacie

W konkubinacie sytuacja wygląda zupełnie inaczej:

• W przypadku dziedziczenia ustawowego: partner w konkubinacie (w nieformalnym związku) nie dziedziczy z ustawy,
• Jeżeli nie sporządzono testamentu, w którym partner został wskazany jako spadkobierca – partner w konkubinacie nie dziedziczy niczego z ustawy!
• Partner w konkubinacie nie ma prawa do zachowku,
• Partner w konkubinacie nie ma uprawnienia do korzystania z mieszkania i urządzeń domowych należących do zmarłego partnera,
• Partner w konkubinacie nie nabywa prawa do renty po zmarłym partnerze,
• Partner w konkubinacie nie ma ustawowego prawa do pochówku zmarłego.

Jak zabezpieczyć partnera w konkubinacie?

Testament

W przypadku konkubinatu testament stanowi minimalną formę zabezpieczenia, jeżeli partner chce zabezpieczyć drugiego partnera.

Testament pozwala wskazać, kto ma dziedziczyć majątek.

W testamencie można zapisać mieszkanie, samochód, pieniądze lub inne przedmioty (zapis windykacyjny lub zapis zwykły).

Warto mieć na uwadze, że spadkobiercy ustawowi (rodzina) mogą podejmować próby kwestionowania testamentu, dlatego warto skonsultować prawidłowość jego sporządzenia jak również dobrze jest sporządzić go u notariusza.

Poza testamentem istnieją inne formy zabezpieczenia:

Współwłasność majątku

Podczas zakupu rzeczy można wskazać obojga partnerów jako właścicieli nabytej rzeczy. Na przykład mieszkanie kupione wspólnie przez obojga partnerów, zapisane w księdze wieczystej na obojga partnerów jako współwłaścicieli. W razie śmierci każdy z partnerów ma swoją część. Można również ustanowić taką współwłasność ułamkową, jeżeli jeden z partnerów miał większy (np. ¾), a drugi miał mniejszy (np. 1/4)  wkład finansowy w zakup nieruchomości. Można już po zakupie mieszkania w ramach wzajemnych rozliczeń nakładów, przekazać jakąś część mieszkania drugiemu partnerowi (stanie się wówczas współwłaścicielem nieruchomości).

Darowizna

Można na mocy umowy darowizny przekazać część majątku partnerowi za życia.

Pełnomocnictwa i upoważnienia

Można udzielić pełnomocnictw, które umożliwią drugiemu partnerowi wgląd w sprawy medyczne, administracyjne czy bankowe.

Umowa partnerska

Można zawrzeć umowę cywilnoprawną, w której partnerzy uregulują wspólne zobowiązania i sprawy majątkowe, przedstawią w umowie jak powinien wyglądać podział. Co ważne, umowa taka w świetle prawa spadkowego nie zastąpi testamentu (jest on niezbędny, aby partner mógł dziedziczyć po zmarłym partnerze).

Różnice pomiędzy małżeństwem a konkubinatem w zakresie prawa spadkowego i dziedziczenia

Poniżej przedstawiam krótkie porównanie – najważniejsze różnice pomiędzy małżeństwem a konkubinatem w zakresie prawa spadkowego:

• Dziedziczenie ustawowe:
  • Małżeństwo – automatyczne, z góry przewidziane przez prawo.
  • Konkubinat – brak dziedziczenia ustawowego, wszystko zależy od testamentu.
• Zachowek:
  • Małżeństwo – małżonek ma ustawowe prawo do zachowku.
  • Konkubinat – brak ustawowego prawa do zachowku.
• Mieszkanie/dom i majątek wspólny:
  • Małżeństwo – jeżeli w małżeństwie obowiązywała ustawowa wspólność majątkowa małżeńska, to część majątku należy do małżonka, a druga część jest przedmiotem spadku po zmarłym współmałżonku.
  • Konkubinat – partner może zostać z niczym, jeżeli nie jest formalnym współwłaścicielem rzeczy.
• Renta i świadczenia:
  • Małżeństwo – możliwość ubiegania się o rentę po zmarłym.
  • Konkubinat – brak prawa do renty.
• Pochówek i decyzje po śmierci:
  • Małżeństwo – małżonek ma prawo decydowania o pochówku.
  • Konkubinat – ustawowe prawo decydowania o pochówku ma rodzina.
• Dostęp do urzędów i informacji:
  • Małżeństwo – łatwy dostęp do dokumentów i spraw urzędowych.
  • Konkubinat – partner traktowany jest jak osoba obca, konieczne jest stosowne pełnomocnictwo lub upoważnienie.
• Podatek od spadku:
  • Małżeństwo – korzystne ulgi i zwolnienia podatkowe,
  • Konkubinat – brak przywilejów w zakresie ulg podatkowych.

Tematyka dziedziczenia w przypadku konkubinatu czy związku partnerskiego (wiem, nie każdy lubi określenie „konkubinat” J) jest bardzo ważna. Miłość miłością, ale czasami ta miłość i uczucia nie wystarczą, jeżeli jedno z partnerów umrze, a nie zostały wprowadzone zabezpieczenia dla drugiego z partnerów. Znam wiele sytuacji, gdy druga osoba zostawała z niczym, w bardzo trudnym położeniu, pomimo że wraz z partnerem od lat tworzyła nie tylko związek, ale także miała wkład w budowanie majątku. Małżeństwo daje małżonkom automatyczne prawa do dziedziczenia z ustawy oraz wiele innych przywilejów. W przypadku konkubinatu jest inaczej. Bez odpowiednich zabezpieczeń i formalności partner nie odziedziczy niczego. Jeżeli jesteście w nieformalnym związku, warto zabezpieczyć się na wypadek śmierci jednego z partnerów.

Jeden z moich Klientów zadał mi ostatnio pytanie: „Czy obowiązek zapłaty zachowku może przejść na spadkobierców osoby, która była zobowiązana do jego zapłaty?”

Jak myślicie?

Odpowiedź nie jest wcale oczywista, ponieważ nie wynika wprost z przepisów prawa.

Nie będę jednak trzymać w niepewności i od razu uchylę rąbka tajemnicy: co do zasady tak. Obowiązek zapłaty zachowku może przejść na spadkobierców osoby, która była zobowiązana do jego uregulowania.

Jesteście ciekawi, dlaczego tak jest? Przeczytajcie cały artykuł.

Czym jest zachowek?

Na wstępie przypomnę jedynie, że zachowek jest roszczeniem pieniężnym, formą zabezpieczenia najbliższych zmarłego, którzy zostali pominięci w testamencie lub otrzymali mniej niż mogliby otrzymać na podstawie dziedziczenia ustawowego.

To rodzaj takiej rekompensaty, żeby bliscy nie zostali „z niczym”. Czy jest to słuszne i sprawiedliwe? Nie mnie oceniać. Spojrzenie na instytucję zachowku różni się w zależności od tego, po której stronie i w jakiej sytuacji znajduje się określona osoba. Inaczej patrzy osoba uprawniona do zachowku, a inaczej ta, która musi go zapłacić. Do tego dochodzą także relacje rodzinne.

Więcej na temat tego, czym jest zachowek, komu przysługuje, ile wynosi, jak ustala się wysokość zachowku, w jaki sposób można go dochodzić pisałam w artykule: Zachowek- podstawowe informacje. Czym jest, komu przysługuje, ile wynosi Zachęcam do zapoznania się z nim.

Kto odpowiada za zapłatę zachowku?

Odpowiedzialność za zachowek zależy od tego, kto i co otrzymał od spadkodawcy oraz czy w spadku pozostał majątek.

Zgodnie z obowiązującymi przepisami:

1. Odpowiedzialność za zachowek w pierwszej kolejności ponosi spadkobierca lub spadkobiercy.
2. W drugiej kolejności, jeżeli osoba uprawniona do zachowku nie może otrzymać go od spadkobiercy, wówczas ma prawo zgłosić się z takim roszczeniem do zapisobiercy windykacyjnego (osoby, która otrzymała rzecz zapisem windykacyjnym w testamencie).  
3. Natomiast, jeżeli takiego zapisu windykacyjnego nie było albo od takiej osoby nie można otrzymać zachowku, wtedy uprawniony może zgłosić się po zachowek do osoby lub osób, które otrzymały darowizny od spadkodawcy. Zgodnie z przepisami osoba obdarowana jest zobowiązana do zapłaty zachowku w granicach swojego wzbogacenia wskutek otrzymanej darowizny.

Czy obowiązek zapłaty zachowku przechodzi na spadkobierców osoby zobowiązanej do jego zapłaty?

Choć w przepisach kodeksu cywilnego jako zobowiązani do zapłaty zachowku wymieni są wyłącznie spadkobierca, zapisobierca windykacyjny a także obdarowany, w orzecznictwie sądów wskazuje się, że obowiązek zapłaty zachowku może przejść na spadkobierców osoby zobowiązanej.

Dlaczego obowiązek zapłaty zachowku ma charakter dziedziczny?

Przede wszystkim jest to zobowiązanie o charakterze majątkowym. Zgodnie z prawem spadkowym prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na spadkobierców.

Obowiązek zaspokojenia roszczeń o zachowek należy zatem do długów spadkowych, powstających w chwili otwarcia spadku. Dług z tytułu obowiązku zapłaty zachowku zasadniczo nie różni od innych długów spadkowych, z tym wyjątkiem, że w ustawie w sposób odmienny ukształtowano zakres odpowiedzialności za to zobowiązanie.

Przemawiają za tym również względy sprawiedliwościowe i moralne. Najczęściej spadkobiercy osoby zobowiązanej do zachowku (która wcześniej np. otrzymała mieszkanie w darowiźnie) korzystają z jej majątku. Jeżeli obdarowany otrzymał majątek od spadkodawcy, a później majątek ten nabyli jego spadkobiercy, to oni również korzystają z tego przysporzenia. Skoro korzystają, to zdaniem sądów powinni odpowiadać za obowiązki, które się z tym wiązały.

Jak to wygląda w praktyce?

Wyobraź sobie taką sytuację: Spadkodawca podarował córce mieszkanie. Po jego śmierci syn domaga się zachowku. Córka jednak umiera, zanim zdążyła zapłacić zachowek swojemu bratu. Jej dzieci są spadkobiercami, dziedziczą mieszkanie. Jako spadkobiercy obdarowanej odpowiadają wówczas za zapłatę zachowku na rzecz brata matki, ale tylko w granicach tego, co odziedziczyły i maksymalnie do wartości wzbogacenia z tytułu otrzymanej przez ich matkę darowizny.

Inny przykład: Jan miał zapłacić zachowek swojej siostrze Marii, ale zmarł, zanim to zrobił. Maria myślała, że sprawa już się zakończyła, ale była w błędzie. Obowiązek zapłaty zachowku nie zniknął, lecz przeszedł na dzieci Jana, które odziedziczyły po nim majątek. Dla rodziny było to dużym zaskoczeniem, ale tak zachowek jest długiem spadkowym, który przechodzi na spadkobierców.

Podsumowując, obowiązek zapłaty zachowku jest dziedziczny. Warto o tym pamiętać, ponieważ nawet jeśli osoba zobowiązana do zapłaty zachowku zmarła, to obowiązek ten nie wygasa a przechodzi na jej spadkobierców.

Rozstania rzadko kiedy bywają proste. Emocje, podział majątku, alimenty, kontakty. W tym wszystkim łatwo zapomnieć o tym, jakie są skutki prawne rozstania w kontekście prawa spadkowego i dziedziczenia.

Klienci często pytają: „Czy były mąż/była żona po mnie dziedziczy?” albo: „Co z dziedziczeniem, gdy sprawa rozwodowa trwa, ale wyrok jeszcze nie zapadł?”

Tematyka ta jest bardzo ważna, a jednak mam wrażenie, że często jest pomijana lub zapominana i odkładana na bok. Natomiast skutki prawne niewiedzy mogą być bardzo poważne!

W poniższym artykule postaram się przybliżyć Ci temat dziedziczenia po rozstaniu i odpowiedzieć na najważniejsze pytania:

• Czy były małżonek dziedziczy spadek?
• Kiedy były małżonek nie ma prawa do spadku po małżonku?
• Co się dzieje z dziedziczeniem po małżonku, gdy sprawa rozwodowa jest w toku?
• Jakie skutki prawne dla dziedziczenia ma separacja małżonków?

Dziedziczenie po rozwodzie

Wyobraź sobie taką sytuację: prawomocny rozwód za tobą, dokument w szufladzie, każde z Was idzie w swoją stronę.
I tutaj dobra wiadomość. W przypadku uzyskania prawomocnego rozwodu, sytuacja jest jasna i jednoznaczna.

Z dniem uprawomocnienia się orzeczenia o rozwodzie byli małżonkowie nie dziedziczą po sobie z ustawy ani nie mają prawa do zachowku.

Małżeństwo zostało zakończone prawomocnie, prawo do dziedziczenia po sobie również.

Co jest istotne? Orzeczenie rozwodu musi być prawomocne.

Po uzyskaniu prawomocnego wyroku rozwodowego były małżonek może dziedziczyć po swoim byłym małżonku jedynie na podstawie testamentu.

Jeżeli więc w trakcie trwania małżeństwa sporządziłeś testament, w którym jako spadkobiercę lub zapisobiercę wskazałeś małżonka, a następnie rozwiedliście się i nie chcesz, żeby były małżonek dziedziczył po Tobie, pamiętaj, aby zmienić testament.  

Czy małżonek w trakcie rozwodu ma prawo do spadku z ustawy?

Odpowiedź na to pytanie często zaskakuje moich Klientów, szczególnie wówczas, gdy małżonkowie od lat ze sobą nie zamieszkują i prowadzą osobne życia.

Wielu osobom wydaje się, że jeśli rozwód jest „na ostatniej prostej”, to drugi małżonek już nic nie odziedziczy.

To niestety nieprawda. Jest to mit, który może prowadzić do wielu bardzo bolesnych i kosztownych sytuacji oraz komplikacji.

Z przepisów prawa spadkowego wynika, że dopóki rozwód nie jest prawomocny, małżonkowie nadal dziedziczą po sobie ustawowo.

Dlaczego tak się dzieje?
Ponieważ z punktu widzenia prawa mąż i żona nadal są formalnie małżeństwem.
Fakt, że postępowanie rozwodowe trwa i relacja pomiędzy małżonkami już nie istnieje, nie ma żadnego znaczenia.

Co to oznacza w praktyce? Jeśli mąż lub żona umrze w trakcie sprawy rozwodowej, to drugi małżonek:

• wchodzi do kręgu spadkobierców ustawowych (razem z dziećmi bądź innymi krewnymi, np. rodzicami zmarłego),
• dziedziczy z ustawy,
• ma prawo do zachowku (np. jeżeli został pominięty w testamencie),

Innymi słowy: postępowanie rozwodowe co do zasady nie odbiera praw do spadku po małżonku, dopóki nie zapadnie prawomocny wyrok rozwodowy.

To ogromne ryzyko dla osób w trudnych, konfliktowych związkach, szczególnie tych, które faktycznie od lat już nie istnieją, każde z małżonków żyje osobno albo małżonkowie faktycznie założyli już nowe rodziny.

Wiele osób w takiej sytuacji czuje niesprawiedliwość. Zdarzają się takie historie, kiedy pomiędzy małżonkami był duży konflikt, sąd wyznaczył już termin ogłoszenia wyroku rozwodowego, ale jeden z małżonków nagle umiera, np. ginie w wypadku samochodowym.

Co się dzieje wówczas? Czy osoba, z którą zmarły nie chciał już mieć nic wspólnego nadal ma prawo do spadku?

Wyłączenie małżonka od dziedziczenia

Przepisy prawa, a dokładnie art. 940 kodeksu cywilnego przewidują pewien wyjątek. Jest nim możliwość wyłączenia małżonka od dziedziczenia, jeżeli:

• postępowanie o rozwód było w toku,
• zmarły spadkodawca żądał rozwodu z winy drugiego małżonka,
• żądanie rozwodu z winy drugiego małżonka było uzasadnione.

Wyłączenie małżonka od dziedziczenia po drugim małżonku wymaga przeprowadzenia postępowania sądowego, ponieważ o takim wyłączeniu orzeka sąd.

Wniosek o wyłączenie małżonka od dziedziczenia może złożyć każdy z pozostałych spadkobierców ustawowych.

Postępowanie o wyłączenie małżonka od dziedziczenia po współmałżonku jest skomplikowane, ponieważ wymaga oceny wszystkich okoliczności, w tym okoliczności dotyczących rozwodu, postępowania rozwodowego, tego na jakim etapie była sprawa o rozwód, analizy dowodów .

W praktyce warto tutaj korzystać z profesjonalnej pomocy adwokata. Takie postępowanie stanowi często jedyną szansę na sprawiedliwość dla rodziny zmarłego, która nie chce, aby osoba odpowiedzialna za rozpad małżeństwa otrzymała spadek.

Separacja sądowa a dziedziczenie po małżonku

Sądowa separacja może zostać orzeczona, jeżeli pomiędzy małżonkami nastąpił zupełny rozkład pożycia. Nie jest to zatem rozkład trwały, lecz etap, w którym w małżeństwie nie dzieje się dobrze, istnieje jeszcze nadzieja, że małżeństwo uda się uratować.

Skutki prawne separacji są bardzo podobne do rozwodu, również w prawie spadkowym.

Oznacza to, że z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia o separacji:

• małżonkowie nie dziedziczą po sobie,
• małżonkowie nie mają prawa do zachowku (np. jeżeli małżonek został pominięty w testamencie),
• małżonkowie mogą dziedziczyć po sobie tylko z testamentu (jeżeli zostaną w nim wskazani).

Pamiętaj jednak, aby nie mylić separacji sądowej z separacją faktyczną. Skutki są zupełnie różne, co wyjaśniam poniżej.

Separacja faktyczna a dziedziczenie po małżonku

Separacja faktyczna (nieformalna) to sytuacja, w której małżonkowie w praktyce czasowo się rozstali, nie mieszkają razem lub nie prowadzą wspólnego gospodarstwa, często żyjąc jakby byli po rozwodzie.

Taka separacja faktycznie (nieformalna) nie ma jednak żadnych konsekwencji z punktu widzenia prawa, zarówno prawa cywilnego, rodzinnego jak i prawa spadkowego.

W świetle prawa małżonkowie nadal są małżeństwem, a zatem:

• dziedziczą po sobie,
• mają prawo do zachowku (jeżeli małżonek został pominięty w testamencie).

Separacja faktyczna, czyli separacja „na słowo”, „na próbę”, „na jakiś czas” nie ma żadnego wpływu na dziedziczenie i prawo do spadku po małżonku. I nie ma znaczenia, że ostatni wspólny obiad jedliście 8 lat temu.

Podsumowanie

Nie ulega wątpliwości, że po prawomocnym orzeczeniu rozwodu małżonkowie tracą prawo do dziedziczenia po sobie z ustawy. Jednak warto pamiętać o mniej oczywistych przypadkach: separacji i śmierci jednego z małżonków w trakcie postępowania rozwodowego. Konsekwencje prawne w tych sytuacjach są różne. Każda sprawa jest inna, duże znaczenie mają okoliczności, kontekst, relacje partnerów, szczególnie wówczas, gdy rozwód jest w toku, śmierć nastąpiła nagle bądź małżonkowie od lat pozostawali w faktycznej separacji.

Śmierć bliskiej osoby to zawsze bardzo trudny czas. W takich momentach ciężko myśleć o formalnościach, ale niestety nie da się ich uniknąć.

Świadomość, co zrobić i w jakiej kolejności, ułatwia sprawne załatwienie formalności spadkowych i minimalizuje ryzyko problemów.

Przygotowałam dla Was Niezbędnik Spadkowy – krótki przewodnik po tym, jakie czynności należy podjąć po śmierci bliskiej osoby.
Przeczytaj listę punkt po punkcie i sprawdź, jakie formalności należy załatwić oraz o czym trzeba pamiętać.

Niezbędnik Spadkowy – Checklista co zrobić po śmierci bliskiej osoby

PO PIERWSZE   Uzyskaj odpis aktu zgonu

Pierwszą niezbędną czynnością jest uzyskanie odpisu aktu zgonu w Urzędzie Stanu Cywilnego. Jest to dokument podstawowy, który będzie potrzebny do wszystkich kolejnych formalności: przy zgłaszaniu śmierci w ZUS, bankach, do postępowania w sprawie stwierdzenia nabycia spadku, aktu poświadczenia dziedziczenia, złożenia oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku, innych formalności u notariusza czy w urzędach skarbowych. Warto od razu poprosić o kilka egzemplarzy, ponieważ niektóre instytucje wymagają oryginału odpisu.

PO DRUGIE   Sprawdź, czy istnieje testament

Kolejnym krokiem jest sprawdzenie, czy zmarły pozostawił testament. Testament może znacznie ułatwić podział majątku, przedstawiając ostatnią wolę zmarłego, określając, kto i w jakiej części ma otrzymać spadek. Jeżeli nie ma testamentu, majątek dziedziczy się zgodnie z ustawą (tzw. dziedziczenie ustawowe) według ustalonych udziałów. Gdzie szukać testamentu? Testament można znaleźć w domu, w rzeczach osobistych, w dokumentach, u notariusza lub w Sądzie Rejonowym. W przypadku testamentów notarialnych istnieje Notarialny Rejestr Testamentów, gdzie można zadawać pytania i sprawdzić, czy dana osoba sporządziła testament.

PO TRZECIE   Zbierz dokumenty dotyczące majątku spadkowego

Przed podjęciem decyzji o przyjęciu lub odrzuceniu spadku warto zebrać i przeanalizować dokumenty dotyczące majątku spadkowego.

Mogą to być:

• dokumenty dotyczące pojazdów lub innych wartościowych przedmiotów,
• akty własności nieruchomości,
• dokumenty bankowe, wyciągi bankowe,
• informacje o numerach kont bankowych i lokat,
• dokumenty dotyczące inwestycji (akcje, obligacje, fundusze)
• polisy ubezpieczeniowe i emerytalne,
• umowy najmu lub dzierżawy,
• dokumenty dotyczące zaciągniętych kredytów, pożyczek i innych zobowiązań,
• dokumenty, informacje dotyczące niezapłaconych rachunków, zaległości podatkowych.

Zebranie i analiza dokumentacji umożliwi świadome podjęcie decyzji o sposobie przyjęcia spadku lub o odrzuceniu spadku. Dodatkowo ułatwia to późniejsze formalności, na przykład związane z działem spadku.

PO CZWARTE   Złóż oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku

Po śmierci bliskiej osoby jako spadkobierca masz 6 miesięcy na podjęcie decyzji i złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Termin ten jest liczony od momentu, kiedy dowiedziałeś się o tym, że jesteś spadkobiercą.

Spadek można:

• wprost – dziedziczysz wszystko: cały majątek wraz z ewentualnymi długami,
• z dobrodziejstwem inwentarza – dziedziczysz cały majątek spadkowy, ale za długi odpowiadasz tylko do wartości odziedziczonego majątku spadkowego,
• odrzucić – nie dziedziczysz nic – ani majątku, ani długów.

Decyzja o przyjęciu lub odrzuceniu spadku to bardzo ważna decyzja, więc w przypadku jakichkolwiek wątpliwości warto skonsultować to z prawnikiem.

PO PIĄTE   Zrób akt poświadczenia dziedziczenia albo złóż wniosek o stwierdzenie nabycia spadku

W zależności od sytuacji, spadkobiercy mogą:

• udać się do notariusza i sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia,
• albo złożyć wniosek do sądu o stwierdzenie nabycia spadku.

Dokument potwierdzający, kto jest spadkobiercą ten jest niezbędny, aby móc formalnie dysponować majątkiem zmarłego, np. sprzedać nieruchomość, wypłacić pieniądze z banku lub przepisać samochód.

PO SZÓSTE   Zgłoś nabycie spadku do Urzędu Skarbowego

Zgłoszenie nabycia spadku do Urzędu Skarbowego w celu rozliczenia podatku od spadków i darowizn jest bardzo ważne. Wysokość podatku zależy od wartości majątku i stopnia pokrewieństwa ze spadkodawcą. Bardzo często najbliższa rodzina korzysta ze zwolnień.

W celu uzyskania zwolnienia od podatku od spadku należy dokonać zgłoszenia do Urzędu Skarbowego w ciągu 6 miesięcy od dnia zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia lub uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku.

Podsumowanie: Jakie czynności wykonać po śmierci bliskiej osoby?

Podstawowe czynności, jakie należy wykonać po śmierci bliskiej osoby to:

1. uzyskanie aktu zgonu zmarłego spadkodawcy,
2. sprawdzenie czy zmarły zostawił testament,
3. zebranie i analiza dokumentów majątkowych,
4. podjęcie decyzji o przyjęciu lub odrzuceniu spadku,
5. sporządzenie aktu dziedziczenia lub złożenie wniosku do sądu o stwierdzenie nabycia spadku,
6. zgłoszenie nabycia spadku do urzędu skarbowego.

Formalności po śmierci bliskiej osoby mogą wydawać się przytłaczające, jednakże odpowiednie przygotowanie i znajomość poszczególnych czynności, jakie należy wykonać, znacznie ułatwiają sprawne uporządkowanie spraw spadkowych.

Mandat karny? To już częsty temat do dyskusji przy rodzinnych spotkaniach.

Co to jest mandat karny?

Mandat karny jest rodzajem grzywny wymierzanej za popełnienie wykroczenia.

Może to być na przykład:

• przekroczenie prędkości,
• parkowanie w niedozwolonym miejscu,
• nieprawidłowe zachowanie na drodze czy w miejscu publicznym.

Zgodnie z kodeksem postępowania w sprawach o wykroczenia postępowanie w sprawie nałożenia mandatu co do zasady prowadzi Policja.

Z momentem przyjęcia mandatu karnego (podpisania go), taki mandat staje się prawomocny, podlega wykonaniu i w razie nieuiszczenia grzywny, ściągnięciu przez organ egzekucyjny.

Czy mandat karny jest dziedziczny?

NIE.

W polskim prawie wykroczeniowym, kara grzywny to osobista odpowiedzialność, która dotyczy wyłącznie osoby skazanej za wykroczenie.

To oznacza, że mandat nie wchodzi w skład spadku. Innymi słowy, jeżeli ktoś zmarł i miał niezapłacony mandat, spadkobiercy nie muszą go uiszczać. Nie jest to zwykły dług, który spadkobierca musiałby spłacić, tak jak na przykład niespłacona pożyczka.

Zgodnie z obowiązującymi przepisami postępowanie w sprawie wyegzekwowania należności z tytułu mandatu karnego umarza się, jeżeli osoba zobowiązana do jego uiszczenia zmarła.

Dlaczego mandat karny nie wchodzi do spadku?

Ponieważ obowiązek zapłaty mandatu jest ściśle związany z określoną osobą.

Mandat jest wymierzany wskutek popełnienia wykroczenia, zaś do spadku nie wchodzą prawa i obowiązki ściśle związane z osobą zmarłego. Takim właśnie obowiązkiem osobistym jest mandat karny.

Przykład z życia

Wyobraź sobie, że Twój dziadek był zapalonym kierowcą i kilka razy dostał mandaty za prędkość. Dziadek nie zdążył opłacił mandatów za życia. Po jego śmierci rodzina sprawdza dokumenty i znajduje kilka niezapłaconych mandatów. Czy któreś ze spadkobierców musi je zapłacić?

Nie. Mandaty nie przechodzą na spadkobierców. Natomiast jeśli dziadek – spadkodawca za życia został zobowiązany przez sąd karny do naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za krzywdę, to taki obowiązek jest dziedziczny i należy do długów spadkowych po zmarłym!

Mandaty po bliskich nie wchodzą w skład spadku. Dziedziczymy majątek i długi cywilne, ale nie cudze wykroczenia. Pomimo tego przed przyjęciem spadku, warto jednak zawsze zweryfikować sytuację zmarłego, aby później uniknąć przykrych konsekwencji.