Dom po ojcu i trójka spadkobierców. Każdy chce czegoś innego, aż w końcu wspólny spadek zamienił rodzeństwo w przeciwników.

Z takim problemem przyszła do mnie jedna z Klientek (dane w artykule są fikcyjne). Była pewna, że po śmierci ojca wraz z rodzeństwem szybko i spokojnie uporządkuje wszystkie sprawy spadkowe. To miała być formalność. Tymczasem podział spadku stał się początkiem konfliktu, którego nikt się nie spodziewał.

W dzisiejszym artykule Spadkowych Historii:

➡ historia rodzeństwa, które nie potrafiło porozumieć się co do podziału spadku po ojcu,

➡ wyjaśnienie, czy jeden ze spadkobierców może zablokować dział spadku,

➡ co mówi prawo, gdy jeden spadkobierca nie zgadza się na dział spadku.

Rodzinny konflikt o podział spadku. Jak do niego doszło?

Po śmierci taty Anna, Wojciech i Alicja byli przekonani, że jako rodzeństwo poradzą sobie ze wszystkim. Zawsze byli ze sobą blisko: wspólne wakacje, święta, wzajemne wsparcie. Niestety nabycie spadku po ojcu okazało się początkiem rodzinnego konfliktu.

Ojciec mieszkał sam. Pozostawił po sobie dom na wsi oraz oszczędności. Nie spisał testamentu, więc cały majątek stał się przedmiotem dziedziczenia ustawowego. Zgodnie z ustawą każde z rodzeństwa dziedziczyło po 1/3 spadku, wszyscy wspólnie mieli prawo do działki z domem i oszczędności, każde z rodzeństwa odpowiadało za opłaty i utrzymanie domu po ojcu i nikt samodzielnie nie mógł zdecydować o sprzedaży czy wynajmie domu.

Na początku były spokojne rozmowy przy kawie. Rodzeństwo starało się ustalić jak podzielić majątek i co zrobić z domem. Jednak wraz z upływem czasu różnice zdań stawały się coraz bardziej widoczne:

• Wojciech chciał sprzedać dom i podzielić pieniądze, by każdy mógł korzystać z gotówki.
• Anna nie wyobrażała sobie, by ktoś obcy zamieszkał w domu po ojcu. Chciała zachować dom w rodzinie.
• Alicja milczała, obserwując sytuację.

Po wielu miesiącach napięć i rozmów Wojciech powiedział: „Nie zgadzam się na nic”.

Wojciech myślał, że w ten sposób zablokuje dział spadku.

Czy brak zgody jednego ze spadkobierców blokuje działu spadku?

Czy teoria Wojciecha była prawidłowa? Czy brak zgody jednego ze spadkobierców blokuje dział spadku?

NIE. Prawo spadkowe jest jasne: brak zgody jednego ze spadkobierców nie wstrzymuje działu spadku.

Jeżeli spadkobiercy nie są w stanie porozumieć się ugodowo, każdy z nich może złożyć do sądu wniosek o dział spadku.

Jak wygląda dział spadku w praktyce?

Umowny dział spadku

• Spadkobiercy mogą samodzielnie ustalić sposób podziału majątku.
• Mogą przy tym uwzględnić udziały w spadku (np. każdy po jednej trzeciej) lub inaczej, jeżeli wszyscy się zgodzą.
• Dział ugodowy następuje poprzez zawarcie umowy pomiędzy wszystkimi spadkobiercami.

Sądowy dział spadku

• Jeżeli porozumienie nie jest możliwe, jeden ze spadkobierców może złożyć do sądu wniosek o dział spadku.
• W postępowaniu o dział spadku sąd ustala: tożsamość spadkobierców, skład spadku i wartość majątku spadkowego, sposób podziału majątku spadkowego.

Sąd może dokonać działu spadku w następujący sposób:

• dokonać fizycznego podziału rzeczy (jeśli jest to możliwe),
• przyznać określoną rzecz (określony składnik majątku spadkowego) na wyłączną własność jednemu ze spadkobierców z obowiązkiem dokonania spłaty pozostałych spadkobierców,
• przyznać określone, poszczególne rzeczy na własność poszczególnych spadkobierców i nałożyć obowiązek spłat, jeżeli takie spłaty byłyby konieczne,
• zarządzić sprzedaż majątku w trybie przepisów o egzekucji i podzielić uzyskaną kwotę pomiędzy współwłaścicieli.

W postępowaniu sądowym sąd będzie brał pod uwagę rodzaj rzeczy, możliwość i sposób podziału rzeczy, interesy wszystkich spadkobierców, okoliczności sprawy, sytuację poszczególnych spadkobierców.

Moim zdaniem sprzedaż majątku spadkowego (najczęściej chodzi o nieruchomość) w trybie przepisów o egzekucji jest mało korzystnym rozwiązaniem, ponieważ wówczas rzecz może zostać sprzedana za cenę niższą niż rynkowa. Warto wtedy zastanowić się nad wspólną sprzedażą rzeczy przez wszystkich spadkobierców w drodze umowy.

O czym warto dodatkowo pamiętać przy dziale spadku?

• Dział spadku wiąże się z kosztami sądowymi lub opłatami notarialnymi (jeżeli dział jest dokonywany w formie umowy u notariusza).
• W przypadku sprzedaży nieruchomości spadkobiercy muszą sprawdzić, czy trzeba zapłacić podatek, czy też sprzedaż jest zwolniona z podatku.
• Jeśli jeden ze spadkobierców ponosił koszty utrzymania rzeczy wchodzącej w skład spadku (nakłady na spadek), należy je zgłosić w postępowaniu o dział spadku. Wówczas są je zweryfikuje i będzie możliwe ich rozliczenie.

Działania podjęte w sprawie

W przypadku historii Anny, Wojciecha i Alicji sąd dokonał działu spadku poprzez przyznanie działki z domem na wyłączną własność Pani Anny. Pani Anna musiała spłacić swojego brata i siostrę. Sąd rozłożył te spłaty na raty.

Wnioski z tej historii dla spadkobierców

Brak zgody jednego ze spadkobierców nie blokuje działu spadku. Każdy spadkobierca ma prawo samodzielnie zwrócić się do sądu o formalny podział majątku spadkowego. Nie ma przy tym znaczenia, że jeden ze spadkobierców nie zgadza się na dział spadku.

Historia Anny, Wojciecha i Alicji pokazuje coś jeszcze. Konflikty mogą narastać szybko, a emocje często utrudniają lub uniemożliwiają ugodowe rozwiązania sprawy o podział majątku spadkowego. Dodatkowo brak wiedzy o prawie spadkowym często jeszcze komplikuje sytuację.

Na szczęście konflikt rodzinny o dział spadku można minimalizować poprzez wcześniejszą rozmowie o planach podziału majątku oraz dzięki pomocy adwokata, który wyjaśni możliwości i rozwiązania prawne. Pozwoli to na uniknięcie wielomiesięcznych sporów, zaś pomoc prawnika ułatwia negocjacje i przygotowanie wniosku do sądu, co przyspiesza postępowanie sądowe.

Jeśli jesteście współwłaścicielami i stoicie w miejscu, warto to uregulować. Im dłużej czekacie, tym więcej emocji i trudnych rozmów.

„Co stanie się z moim psem (kotem), gdy mnie zabraknie?”

Czy zwierzę domowe wchodzi w skład spadku? Czy można zostawić zwierzę komuś w testamencie? Jak zabezpieczyć przyszłość swojego pupila?

Odpowiedzi na te pytania wcale nie są takie oczywiste.

W dzisiejszym wpisie postaram się przybliżyć Ci tę tematykę. W artykule będę wyjaśniać te kwestie na przykładzie psa, ponieważ kocham psy, ale artykuł i omówione zagadnienia dotyczą także innych zwierząt domowych. Zachęcam więc do lektury także miłośników kotów i innych pupili.

Definicja zwierzęcia według prawa

Zacznijmy od podstaw.

Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy o ochronie zwierząt: „Zwierzę, jako istota żyjąca, zdolna do odczuwania cierpienia, nie jest rzeczą. Człowiek jest mu winien poszanowanie, ochronę i opiekę”. Jednak, co bardzo istotne, w ustępie 2 tej ustawy jest wskazane, że: „W sprawach nieuregulowanych w ustawie do zwierząt stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące rzeczy.”

Czy pies wchodzi w skład spadku?

Co to właściwie oznacza z perspektywy prawa spadkowego?

Kwestie dotyczące dziedziczenia zwierząt nie zostały uregulowane w ustawie o ochronie zwierząt, a więc trzeba w tym zakresie stosować odpowiednio przepisy dotyczące rzeczy.

Oznacza to, że chociaż pies zgodnie z ustawą o ochronie zwierząt, nie jest rzeczą, lecz istotą żyjącą ze zdolnością do odczuwania cierpienia, to w ujęciu prawa spadkowego jest on traktowany jako składnik majątku zmarłego podobnie jak inne rzeczy.

Dlatego pies, tak jak samochód, mieszkanie czy kolekcja książek, wchodzi do masy spadkowej, czyli podlega dziedziczeniu.

Kto dziedziczy psa po właścicielu?

Właścicielem zwierzęcia domowego staje się osoba:

• na rzecz której spadkodawca zapisał w testamencie zwierzę (zapisobierca)
• która została wskazana w testamencie jako spadkobierca (spadkobierca testamentowy),
• albo spadkobierca ustawowy – osoba, która dziedziczy majątek z ustawy, jeśli nie było testamentu.

Jeżeli zmarły nie zostawił żadnych dyspozycji co do swojego pupila (na przykład nie zapisał go nikomu), zwierzę przechodzi na własność osoby, która odziedziczyła spadek.

Domyślam się, że za chwilę ktoś z Was może podnieść protest i powiedzieć: „Ale przecież to żywa istota, nie przedmiot!”

Zgadzam się. I tu pojawia się problem.

W prawie cywilnym, a dokładnie w prawie spadkowym, nie ma przepisów, które wprost regulowałyby, na jakich zasadach ma być dziedziczone zwierzę domowe, kto ma obowiązek opieki nad zwierzęciem po śmierci właściciela, jak ta opieka nad zwierzęciem ma wyglądać. W związku z tym w praktyce często zdarzają się nieporozumienia, konflikty, a czasami nawet dochodzi do porzucenia zwierzęcia.

Co się dzieje, jeśli spadkobierców jest kilku?

Tutaj pojawia się kolejna kwestia. W takiej sytuacji zwierzę jako przedmiot spadku staje się współwłasnością wszystkich spadkobierców. Dziedziczą oni psa wspólnie, w odpowiednich udziałach. Formalnie każdy z nich jest właścicielem psa. Co więcej, każdy ze spadkobierców ma obowiązek opieki i utrzymania psa, a także każdy z nich ponosi odpowiedzialność za psa. Do momentu dokonania działu spadku żaden ze spadkobierców nie może samodzielnie decydować w ważnych sprawach dotyczących zwierzęcia.

Co więc zrobić w takiej sytuacji?

Wówczas najlepszym rozwiązaniem wydaje się dokonanie działu spadku, co pozwoli na formalne ustalenie, który ze spadkobierców przejmie psa i będzie za niego odpowiedzialny. Dział spadku można przeprowadzić w drodze umowy albo sądownie. Podczas działu spadku można rozliczyć wszystkie koszty, które dany spadkobierca poniósł na opiekę nad psem. Od momentu działu spadku odpowiedzialność za zwierzę ponosi wyłącznie ten spadkobierca, który formalnie otrzymał psa w podziale. 

Nie ma testamentu, nie ma zapisu. Nikt nie chce psa. Co wtedy?

Jeśli żaden ze spadkobierców nie chce zająć się psem, spadkobiercy powinni zabezpieczyć opiekę nad nim.

Spadkobiercy mogą:

• przekazać psa wybranej zaufanej osobie, zawierając z nią umowę w tym zakresie,
• przekazać psa do odpowiednich instytucji: schroniska, fundacji,
• zawiadomić służby lub gminę lub organizacje prozwierzęce.

Nie należy porzucać zwierzęcia. Pozostawienie go bez opieki może stanowić naruszenie ustawy o ochronie zwierząt i innych przepisów.

Czy można przekazać psa w testamencie?

Tak. I jest to najlepsze możliwe rozwiązanie.

Zwierzę możesz zapisać w testamencie konkretnej osobie.

Jak to zrobić:

1)Możesz przekazać psa zapisem windykacyjnym w testamencie notarialnym.

Z chwilą Twojej śmierci określona osoba automatycznie stanie się właścicielem zwierzęcia.

2) Możesz w testamencie dokonać zapisu zwykłego z poleceniem na rzecz określonej osoby, która po Twojej śmierci ma zostać właścicielem psa i zapewnić mu opiekę.

Z chwilą Twojej śmierci spadkobierca będzie zobowiązany przekazać zwierzę osobie wskazanej w testamencie.  Możesz w testamencie zobowiązać spadkobiercę, by przekazał konkretnej osobie pieniądze na opiekę nad Twoim pupilem.

Jak zabezpieczyć swojego psa na wypadek śmierci?

Poniżej przygotowałam krótką listę, która może okazać się pomocna:

1)  Porozmawiaj z rodziną i przyjaciółmi, czy ktoś zechce przejąć opiekę nad Twoim pupilem.

2) Wskaż opiekuna w testamencie.

3) Zapisz opiekunowi w testamencie środki na utrzymanie zwierzęcia.

4) Jeśli nikt z bliskich nie będzie chciał zaopiekować się zwierzęciem, możesz zapisać go w testamencie na rzecz wybranej fundacji lub stowarzyszenia.

5) Zamieść informację np. w portfelu, że masz zwierzę i komu należy je przekazać w razie nagłego wypadku.

Zwierzęta domowe nie są rzeczami, ale w świetle prawa spadkowego wchodzą w skład spadku. Ich los po śmierci właściciela zależy głównie od tego, czy zadbamy o to wcześniej. Możesz zapisać zwierzę konkretnej osobie w testamencie, nałożyć polecenie testamentowe zaopiekowania się pupilem, a przede wszystkim wcześniej porozmawiać z bliskimi i przyjaciółmi na ten temat.

Jeżeli masz psa, kota czy inne zwierzę, pomyśl o tym, ponieważ nikt nie zna Twojego pupila tak dobrze jak Ty.